ظرفیتهای اصناف در تحقق بازار اسلامی
دین مبین اسلام، مجموعهای از گزارههای نظاممند برای پوشش نیازهای دنیوی و اخروی انسان بوده که از هویّتی جامع و شبکهای برخوردار است در اندیشه نظامند همه اجزا به هم مرتبط بوده و انطباق هر جز با مبادی و اهداف، موفقیت جز دیگر را امکانپذیر مینماید.
برای تحقق جامعه اسلامی لازم است روحیه مسلمانی در همه ابعاد زندگی حاکم شود که پیشنیاز حتمی آن با توجه به پیوند پنهان و پیدای بازار با حیات عموم مردم تحقق بازار تراز اسلامی میباشد.
به منظور تحقق بازار اسلامی ضروری است فعالان آن ضمن درک عقلایی از مناسبات مالی و چگونگی اداره معاش با احکام و قوانین الهی در این امر آشنا شوند تا با کسب درآمد حلال و طیب حیات دنیوی و اخروی خویش را آباد سازند. در منابع روایی یادگیری احکام مورد نیاز قبل از شروع به کار مورد توجه قرار گرفته است که در ذیل به برخی از آنها اشاره میکنیم:
اصبغ بن نباته گوید: امیر مؤمنان علیه السّلام بر فراز منبر مىفرموند: اى گروه تجّار: اوّل یاد گرفتن احکام معاملات، بعد تجارت - دو بار این جمله را تکرار کرد - سپس فرموند: به خدا سوگند که ربا در این امّت از صداى پاى مورچه که روى سنگ سخت راه برود پنهانتر است، اموال خود را با پرداخت صدقه و زکات بیمه و حفظ کنید بعد فرموند: تاجر فاجر است و فاجر در آتش، مگر آن کس که به حقّ بستاند و به حقّ باز دهد.[2]
همچنین محمدبنیحیی میگوید یکی از دوستان ما میخواست به تجارت برود پس قبل از سفر خدمت امام صادق ع رسیده و از ایشان ضمن مشورت و طلب دعا نمود. امام ع پس از دعا برای وی فرمودند بر تو باد راستگویی، عدم پنهان نمودن عیب و فریب ندادن کسی که به تو اطمینان کرده چرا که فریفتن وی جایز نمیباشد همچنین برای مردم نپسند آنچه برای خود دوست نداری، به حق اعطا کن و به حق بستان، نترس و خیانت نکن. همانا تاجر راستگفتار روز قیامت همراه فرشتگان گرامی و نیکوکار خواهد بود. از قسم بپرهیز که ثمره قسم دروغ دوزخ است. بیاد داشته باش تاجر گنهکار است مگر اینکه داد و ستدش براساس حق باشد.[3](وسائل الشیعة؛ ج17، ص: 385 ح۲۲۸۰۴)
در بیانی دیگر حضرت امام صادق ع میفرماید کسی که میخواهد به تجارت مشغول شود باید در دین تفقه نماید تا به وسیله آن حلال را از حرام تشخیص بدهد تا در دام درآمدهای شبهناک نیفتد.[4]( وسائل الشیعة؛ ج17، ص: 382 ح۲۲۷۹۷)
این بیانات و فتوا به وجوب آموختن[5] احکام شرعی و تلاش برای عمل به آنها وظیفه عموم مردم بهویژه فعالان بازار را در یادگیری مسائل مربوطه به منظور کسب درآمد حلال و قانونی را نشان میدهد.
با توجه به اثرات لقمه حرام در زندگی فردی و اجتماعی و آثار سوء آن بر سعادت جمعی جامعه و سیره امیرالمومنین ع در دوران حکومتشان[6] به نظر میرسد وظیفه حاکمیت در کنار آموزش، نظارت بر بازار به منظور اجتناب از کجروی و عمل به احکام الهی میباشد.
براساس دادههای آماری دبیرخانه هیئت عالی نظارت بر سازمانهای صنفی کشور[7] تعداد کل واحدهای صنفی توزیعی، خدمات فنی، تولیدی و خدماتی 2,691,614 بوده و تعداد شاغلین آن حدود 6,729,035 نفر تخمین زده میشود.
ظرفیتهای قانونی
براساس قوانین، دستور العملها و آئیننامههای اجرایی سازمان اصناف به آموزش احکام فقهی توجه شده است که در ذیل به آنها اشاره میشود:
براساس بند (ف) تبصره ماده37 قانون وظایف و اختیارات اجرای برنامههای علمی، آموزشی، فرهنگی و پژوهشی مورد نیاز برای ارتقای سطح آگاهیهای هیأت مدیره اتحادیهها با همکاری دستگاههای اجرائی و بخش خصوصی ذیربط و بسیج اصناف کشور در چارچوب مقررات بر عهده اتاق اصناف شهرستانها میباشد.
همچنین در ماده 9 آیین نامه اجرایی نحوه صدور و تمدید پروانه کسب[8] (موضوع ماده 12 قانون نظام صنفی ) از شرایط تمدید پروانه کسب گواهی گذراندن دورههای آموزشی احکام تجارت و کسب و کار شمرده شده است و در ماده 14 این آیین نامه تهیه دستورالعمل چگونگی برگزاری دوره های آموزشی احکام تجارت و کسب و کار، با همکاری اتاق اصناف ایران و سایر مراجع ذیربط بر عهده دبیرخانه هیات عالی نظارت میباشد.
در ماده۳ وظایف هیات رئیسه - آیین نامه اجرایی شیوه اداره، مصارف وجوه اتاق اصناف ایران و بازپرداخت هزینه های قابل قبول ناشی از عضویت اعضا در اتاق(موضوع ماده 46 قانون نظام صنفی) - برنامه ریزی و پیگیری برای ایجاد، ترویج و توسعه مراکز آموزشی و پژوهشی اصناف و سازمان های صنفی و ایجاد مراکز پژوهشی و آموزشی مورد نیاز اتاق ایران ذکر شده است
از سوی دیگر دستورالعمل چگونگی برگزاری دوره های آموزشی احکام تجارت و کسب و کار (موضوع ماده 14 آیین نامه اجرایی ماده 12 قانون نظام صنفی)[9] شیوه برگزاری دورههای آموزشی و شرایط مدرسین دورهها اشاره دارد و در تبصره ۲ آن آمده است آندسته از واحدهای صنفی که توسط مباشر اداره میگردد، مباشر مکلف به شرکت در دوره آموزشی بوده و درصورت عزل مباشر، صاحب پروانه کسب و یا مباشر جدید( قبل از عزل مباشر قبلی) مکلف به گذراندن دوره آموزشی میباشد.
نواقص قانونی
با توجه به اینکه تحقق نظام مبتنی بر اندیشه اسلامی با شکلگیری بازار اسلامی برپایه اعتقادات، احکام و اخلاق کامل میشود با اختصاص فقط ۶ ساعت برای آموزش احکام این امر امکانپذیر نخواهد بود.
از طرف دیگر اگرچه براساس دستورالعمل چگونگی برگزاری دوره های آموزشی احکام تجارت و کسب و کار ( موضوع ماده 14 آیین نامه اجرائی ماده 12 ق.ن.ص) هزینههای آموزش، تکثیر جزوات و پذیرایی از متقاضی باید اخذ شود ولی با توجه به برخی از ملاحظات مبالغ اخذ شده کافی نبوده لذا برخلاف بند۲ ماده ۹ دورههای آموزشی با بیش از ۳۰ نفر بصورت حضوری برگزار میگردد که این امر کیفیت آموزش را بسیار پایین میآورد.
همچنین نظارت بر رفتارها و کنشهای اصناف و تطابق آن با شرع همچنانکه سیره حکومتی امیرالمومنین علی ع بوده است در قوانین مغفول مانده است.
[2] من لا یحضره الفقیه , جلد 3 , صفحه 194
[3] مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَى قَالَ: أَرَادَ بَعْضُ أَوْلِیَائِنَا الْخُرُوجَ لِلتِّجَارَةِ فَقَالَ- لَا أَخْرُجُ حَتَّى آتِیَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع- فَأُسَلِّمَ عَلَیْهِ وَ أَسْتَشِیرَهُ فِی أَمْرِی هَذَا- وَ أَسْأَلَهُ الدُّعَاءَ لِی- قَالَ فَأَتَاهُ فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ- إِنِّی عَزَمْتُ عَلَى الْخُرُوجِ إِلَى التِّجَارَةِ- وَ إِنِّی آلَیْتُ عَلَى نَفْسِی أَنْ لَا أَخْرُجَ حَتَّى أَلْقَاکَ- وَ أَسْتَشِیرَکَ وَ أَسْأَلَکَ الدُّعَاءَ لِی قَالَ- فَدَعَا لَهُ وَ قَالَ ع عَلَیْکَ بِصِدْقِ اللِّسَانِ فِی حَدِیثِکَ- وَ لَا تَکْتُمْ عَیْباً یَکُونُ فِی تِجَارَتِکَ- وَ لَا تَغْبِنِ الْمُسْتَرْسِلَ فَإِنَّ غَبْنَهُ لَا یَحِلُّ- وَ لَا تَرْضَ لِلنَّاسِ إِلَّا مَا تَرْضَى لِنَفْسِکَ- وَ أَعْطِ الْحَقَّ وَ خُذْهُ وَ لَا تَخَفْ وَ لَا تَخُنْ- فَإِنَّ التَّاجِرَ الصَّدُوقَ- مَعَ السَّفَرَةِ الْکِرَامِ الْبَرَرَةِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ- وَ اجْتَنِبِ الْحَلْفَ- فَإِنَّ الْیَمِینَ الْفَاجِرَةَ تُورِثُ صَاحِبَهَا النَّارَ- وَ التَّاجِرُ فَاجِرٌ إِلَّا مَنْ أَعْطَى الْحَقَّ وَ أَخَذَهُ-
[4] قَالَ الصَّادِقُ ع مَنْ أَرَادَ التِّجَارَةَ فَلْیَتَفَقَّهْ فِی دِینِهِ- لِیَعْلَمَ بِذَلِکَ مَا یَحِلُّ لَهُ مِمَّا یَحْرُمُ عَلَیْهِ- وَ مَنْ لَمْ یَتَفَقَّهْ فِی دِینِهِ ثُمَّ اتَّجَرَ تَوَرَّطَ الشُّبُهَاتِ.
[5] «واجب است بر هر کسی که تجارت می کند و سایر معاملات را انجام می دهد، احکام شرعی آنها را و مسائل مربوط به آنها را یاد بگیرد تا معاملات و تجارت های صحیح و باطل را بشناسد» تحریرالوسیله، ج1، ص500، مسأله20
[6] عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع عِنْدَکُمْ بِالْکُوفَةِ- یَغْتَدِی کُلَّ یَوْمٍ بُکْرَةً مِنَ الْقَصْرِ- فَیَطُوفُ فِی أَسْوَاقِ الْکُوفَةِ سُوقاً سُوقاً- وَ مَعَهُ الدِّرَّةُ عَلَى عَاتِقِهِ وَ کَانَ لَهَا طَرَفَانِ وَ کَانَتْ تُسَمَّى السَّبِینَةَ فَیَقِفُ عَلَى أَهْلِ کُلِّ سُوقٍ فَیُنَادِی- یَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ اتَّقُوا اللَّهَ فَإِذَا سَمِعُوا صَوْتَهُ أَلْقَوْا مَا بِأَیْدِیهِمْ وَ أَرْعَوْا إِلَیْهِ بِقُلُوبِهِمْ وَ سَمِعُوا بِآذَانِهِمْ فَیَقُولُ قَدِّمُوا الِاسْتِخَارَةَ وَ تَبَرَّکُوا بِالسُّهُولَةِ وَ اقْتَرِبُوا مِنَ الْمُبْتَاعِینَ وَ تَزَیَّنُوا بِالْحِلْمِ وَ تَنَاهَوْا عَنِ الْیَمِینِ وَ جَانِبُوا الْکَذِبَ وَ تَجَافَوْا عَنِ الظُّلْمِ وَ أَنْصِفُوا الْمَظْلُومِینَ وَ لَا تَقْرَبُوا الرِّبَا وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النّاسَ أَشْیاءَهُمْ*- وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ فَیَطُوفُ فِی جَمِیعِ أَسْوَاقِ الْکُوفَةِ ثُمَّ یَرْجِعُ فَیَقْعُدُ لِلنَّاسِ. (وسائل الشیعة؛ ج17، ص: 383)
[7] http://iranianasnaf.ir/Forms/Public/StatisticsAndReports/Namgar/Ostan.aspx
[8] http://iranianasnaf.ir/view/content.aspx?id=3761
[9] https://iranianasnaf.ir/view/content.aspx?id=3789
